Bản quyền game retro: Những điều bạn nên biết

Mình bắt đầu việc chơi game trên máy tính bằng các game cracked, không đùa đâu, cả Việt Nam, cụ thể ở TP HCM tồn tại cả 2-3 con đường chuyên về phần mềm máy tính và game không bản quyền. Thời đó là vậy, điều kiện môi trường và thị trường thực tại. Hiện nay mọi thứ cái gì cũng tiện lợi, thanh toán, mua game và phần mềm quá dễ dàng, vấn đề bản quyền phần mềm được cũng được quan tâm. Nói đâu xa, giờ mình chỉ lên Steam hay GOG mua game cho nhanh, vì chi phí bỏ ra so với thu nhập của mình không đáng là bao.

Vậy có bao giờ bạn thắc mắc, game retro có bản quyền không? Ý mình là mấy cái game từ hồi xửa hồi xưa từ các năm 80-90s đó. Bài viết này sẽ giải thích phần nào câu hỏi đó.

ROM và BIOS

ROM game

ROM (viết tắt của Read-Only Memory) là một file kỹ thuật số chứa toàn bộ dữ liệu của một trò chơi điện tử (được trích xuất từ các băng đĩa gốc như NES, SNES, GBA, PS1). Để chơi được các ROM game này, bạn cần có phần mềm giả lập (Emulator) trên máy tính hoặc điện thoại. – Trích Reddit.

Mình có thể phân loại ROM (các file game) theo loại như sau:

• Tự dump: ROM được trích xuất từ cartridge/game disc bạn đang sở hữu hợp pháp. Đây giống như việc bạn tạo bản sao lưu cá nhân.
• Hợp pháp: Các game PC cũ như (Fallout 2, Heroes 3, Nox, Red Alert,…) có thể mua được từ GOG, hoặc Steam.
• Source Port: (như Fallout 2 CE, ScummVM, DOSBox) ít rắc rối bản quyền vì không cần ROM/BIOS.

Còn lại các hình thức tải ROM từ các website rom, roms download, telegram channel, Google Drive… hầu như luôn vi phạm bản quyền. Ngoài ra, với hình thức này chúng ta có thể sẽ gặp các vấn đề:

• An ninh: Nhiều website cung cấp ROM chứa malware, adware, ransomware. Chỉ nên tải emulator từ nguồn chính thức (GitHub, trang chủ) và ROM từ nguồn bạn tự dump.
• Tài khoản & Dịch vụ: Dù retro ít ảnh hưởng, nhưng một số emulator/core mới có thể kết nối online (achievement, netplay) và có nguy cơ bị ban nếu bị phát hiện dùng ROM crack.

Thực tế ở Việt Nam: Luật Bản quyền 2022 có quy định rõ, nhưng mức độ thực thi với cá nhân sử dụng ROM retro hiện vẫn còn lỏng lẻo. Nếu bạn là người dùng cá nhân ở Việt Nam thì rủi ro bị kiện rất thấp. Tuy nhiên, bạn vẫn nên tự chịu trách nhiệm, ưu tiên mua bản quyền khi có thể.

BIOS

BIOS là một file nhỏ nhưng rất quan trọng khi dùng OpenEmu, RetroArch để chơi một số hệ máy cũ (như PlayStation 1, PS2, Sega Saturn, Dreamcast…). Bạn có thể hình dung BIOS giống như “hệ điều hành” của máy chơi game console ngày xưa. Không có BIOS thì một số emulator không thể chạy được game. Mỗi console sẽ có BIOS riêng (ví dụ: ps1_bios.bin, scph1001.bin…).

Về cơ bản: BIOS là tài sản trí tuệ của các hãng lớn (Sony, Nintendo, Sega…). Tải BIOS sẵn trên mạng cũng là vi phạm bản quyền. Chỉ dùng BIOS bạn tự dump từ máy thật của mình là an toàn nhất.

Bản quyền game retro: Một vùng xám và phức tạp

Đối với các game PC cũ (như Fallout 2, Heroes 3, Age of Empires…): Bạn có thể mua trên GOG hoặc Steam hoàn toàn hợp pháp. Dù bạn chơi trên mac sử dụng layer (Heroic, CrossOver…) thì vẫn ổn vì bạn đã sở hữu license.

Đối với các game console cũ (NES, SNES, PS1, PS2, GameCube, arcade…): Đây là phần khó nhất. Hầu hết đều vẫn còn bản quyền, dù:

• Game ra đời cách đây 30–40 năm.
• Hãng sản xuất có khi đã phá sản từ lâu.
• Không còn bán chính thức nữa.
• Các thiết bị máy móc console đã dừng phát hành thiết bị, chỉ có giá trị sưu tầm.

Nhiều tựa game đã quá cũ, hãng gốc không còn tồn tại hoặc không tái bản. Trong trường hợp này, cộng đồng thường sử dụng ROM để chơi lại.

Theo luật hiện hành (Mỹ, EU, và Việt Nam theo Công ước Berne), bản quyền phần mềm/game thường kéo dài 70 năm sau khi tác giả mất hoặc 95–120 năm tùy loại. Nhiều game NES/SNES vẫn còn chủ sở hữu (Nintendo thì đặc biệt nghiêm ngặt).

Abandonware (game bị bỏ rơi) không phải khái niệm pháp lý. Nó chỉ là cách cộng đồng gọi thôi, chứ không tự động thành public domain.

Thực tế việc bản quyền game retro là một khu vực pháp lý có nhiểu điểm xám. Mỗi người sẽ có cách nhìn và cách làm riêng.

Lời kết

Mình không có câu trả lời rõ ràng trong vấn đề bản quyền và pháp lý của game retro. Mình vẫn ưu tiên mua bản quyền trên Steam và GOG cho tất cả game hiện đại và game PC cũ có thể mua được. Còn với game retro console (NES, SNES, PS1, PS2…), vì hầu như không còn cách mua hợp pháp, vấn đề này tùy cơ ứng biến bạn hen. Mình cũng có vài khuyến nghị thực tế:

• Ưu tiên source port (ít rắc rối bản quyền) và game có bản phát hành lại.
• Tự dump ROM/BIOS nếu có điều kiện.
• Luôn tải emulator từ nguồn chính thức (GitHub, trang chủ).
• Chấp nhận rằng đây là một khu vực pháp lý còn nhiều điểm xám.